بیات ترک- بخش سوّم

در نوشته‌های پیشین در مورد ریشه‌ی نام آواز بیات‌ ترک (یا بیات زند) سخن گفتیم. زنده‌یاد روح‌الله خالقی در مورد این آواز می‌گوید: «مرحوم عارف در کتاب خود می‌نویسد که نام این آواز بیات زند است ولی در جای دیگر چنین اظهار نظری نشده است.»
ما هم در اینجا از این آواز با نام «بیات ترک» یاد خواهیم کرد. 

آنچه در پایین خواهید شنید، اجرای «درآمد اوّل» بیات ترک در ردیف سازی‌ است. چنانچه پیش از این گفتم، بجای اجرای گوشه‌ها از یک روایت خاص، آنچه را که ـ به گمان من ـ جوهره اصلی هر گوشه است، با سه تار خواهم نواخت. برای دستیابی به آنچه «جوهره‌ی اصلی» گوشه‌ها نامیده‌ام، هر گوشه را در‌ روایت‌های موجود از ردیف، جستجو و مقایسه کرده‌ام تا حالت‌های اصلی آن گوشه را که در روایت‌های گوناگون مشابه است، بیابم. مراجع اصلی من روایت‌های استادان برومند، شهنازی، موسی معروفی، هرمزی، فروتن، دوامی، کریمی، کسایی و شجریان هستند. 

برای مقایسه «درآمد اوّل بیات ترک» در روایتهای معتبر موجود از ردیف، آن را به شش بخش تقسیم کرده‌ام. این گوشه را در پرده «سی بمل» نواخته‌ام که در حقیقت جزء «شور سل» است. 

«درآمد اوّل بیات ترک» (ابتدا اجرای کامل آن را گوش کنید.)

بخش اول: این جمله در آغاز روایت‌های برومند، شهنازی، معروفی و هرمزی، با کمی تفاوت دیده می‌شود.
بخش دوم: در روایت برومند و معروفی با اندکی تفاوت دیده می‌شود.
بخش سوّم: برگشت به «نت ایست» (درجه هفتم گام شور) است. این «برگشت»  در روایت‌های برومند و معروفی (پس از «بخش دوم») و در روایت علی‌اکبر‌خان شهنازی پس از «بخش اوّل» با اندکی تفاوت دیده می‌شود.
بخش چهارم: حرکت از «نت ایست» به «نت شاهد» بیات ترک است. این بخش، شبیه بخش اوّل است و در روایت‌های برومند، شهنازی و معروفی، با کمی تفاوت دیده می‌شود. 
بخش پنجم و ششم: در روایت‌های  شهنازی و معروفی با اندکی تفاوت دیده می‌شود. این جمله‌ها در قسمت پایانی گوشه‌ای که در روایت برومند «دوگاه» نامیده شده نیز با کمی تفاوت وجود دارند. گوشه‌ای‌ که در روایت برومند تحت عنوان «دوگاه» نقل شده، به عقیده نگارنده، در واقع انتهای درآمد اوّل است. گوشه «دوگاه» (اغلب بر وزن مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات) در تمامی روایت‌های سازی و آوازی ردیف، با گوشه روایت شده در روایت مرحوم برومند متفاوت است. حال آنکه جملات پایانی این گوشه (دوگاه در ردیف برومند)، در سایر روایت‌های ردیف سازی، با اندکی تفاوت در انتهای «درآمد اوّل» دیده می‌شوند.
«درآمد اوّل» بیات ترک در ردیف سازی با «نت ایست» (در اینجا نت فا) خاتمه می‌یابد، امّا در روایت‌های ردیف‌ آوازی « درآمد اوّل» بیات ترک با «نت شاهد» (در اینجا سی بمل) تمام می‌شود.

و نکته کوتاهی در پاسخ به دوستانی که علّت انتخاب «بیات ترک» را به‌ عنوان نخستین آواز در این وبلاگ پرسیده بودند: مادر نازنینم همیشه از من بیات ترک می‌خواهد! و امروز سالروز تولد این مهربان عاشق است.

 درآمد اوّل بیات ترک را در ردیف آوازی ـ به لطف خداوند- فردا خواهم نواخت.